ესეც ევროპაა,შედევრთა გალერეა-არნოლდ ბიოკლინის "მიცვალებულთა კუნძული"

      
 

აპოლინერის,კფროიდის,ირიკოს,დალის,კანდინსკის,რახმანინოვის და სხვათა შთამაგონებელ გერმანელ მხატვარ  არნოლდ ბიოკლინზე//Arnold Böcklin,1827-1901//..

 " კუნძულის" მელანქოლიურობა  ზუსტად ასახავდა საზოგადოების იმ განწყობას რომელსაც ერქვა დეკადანსი-ბუნდოვან დარდს, ბნელ წინათგრძნობებს,საიქიოთი ხარბად დაინტერესებას, ცხოვრებისგან დაღლის განცდას, უხეში მიწიერი სინამდვილის უარყოფას.       თანამედროვეებისთვის ეს ურათი გავდა  ინდუსტიული ცივილიზაციის მიერ დამარცხებული ჰუმანისტურ ღირებულებებზე დაფუძნებული ეპოქისადმი მიძღვნილ რექვიემს. 


არნოლდ ბიოკლინი,ავტოპორტრეტი,1873 წ.











      "  მსოფლიოში ყველაფერი უნდა გავიგოთ როგორც გამოცანა "//ჯორჯო დი კირიკო//.

                 არნოლდ ბიოკლინს სრული უფლებით შეიძლება ვუწოდოთ ევროპის მოქალაქე. ის დაიბადა 1827 წელს შვეიცარიაში,ბაზელში, სწავლობდა დიუსელდორფის სამხატვრო აკადემიაში,ახალგაზრდობაში ბევრს მოგზაურობდა. პარიზი არ მოეწონა და იქ სულ 1 წელი გაატარა, რომში კი 7 წელი დარჩა. აქ 1853 წელს ის ბედნიერად დაქორწინდა 17 წლის მზეთუნახავ იტალიელზე,

          ცოლ-ქმარ ბიოკლინებს ეყოლათ 14 შვილი. მათი 8 შვილი ადრეულ ბავშვობაში დაიღუპა. მხატვარი თავისი დიდი ოჯახით დადიოდა რომიდან მშობლიურ ბაზელში,შემდეგ ჰანოვერში,მიუნხენში,ვაიმარში,ისევ რომში,ისევ ბაზელში,ფლორენციაში,ციურიხში... 

                ცხოვრების ბოლო 9 წელი მან გაატარა იტალიაში და გარდაიცვალა 1901 წელს თავის ვილაზე ფიეზოლესთან ახლოს.

                  ამ გაუთავებელ აქეთ-იქით სიარულს ახალგარდობაში ჰქონდა სერიოზული მიზეზები- მას უნდოდა იტალიის კლასიკური ხელოვნების ძეგლების საკუთარი თვალით ნახვა,შემდეგ ის მიიწვიეს მასწავლებლად, ჰქონდა დიდი დაკვეთებიც// სურათების ხატვის გარდა ბიოკლინი ფრესკებით აფორმებდა ინტერიერებს//. მას ბავშვებისთვის უნდა მიეცა კარგი განათლება. და ბოლოს,ეს სულაც არ იყო უმნიშვნელო,მას აწუხებდა უფულობა.

                   ბიოკლინი მოგვიანებით გახდა ცნობილი. ის თვითონ აღიარებდა რომ  დიდად არ აინტერესებდა საზოგადოების აზრი, მან არ იცოდა დამკვეთთა გემოვნების აყოლა და ზოგჯერ ჩხუბობდა იმ ხალხთან ვიზედაც იყო დამოკიდებული მისი კეთილდღეობა.

                 ასეთმა გადაადგილებებმა ბიოკლინს მისცა სხვადასხვა ქვეყანაში ბევრი რამის ნახვის,გამოჩენილ თანამედროვეთა გაცნობის და თავის შემოქმედებაში მაშინდელი ევროპის ამაღელვებელი მხატვრული იდეების სინთეზის მოხდენა.

  მას უძახოდნენ სიმბოლისტს და ნეოკლასიკოსს, უკანასკნელ რომანტიკოსს და სიურეალიზმის წინამორბედს.  

          ფავნების და ნიმფების სამყაროში

            ბიოკლინმა დაიწყო რომანტიული პეიზაჟებიდან. რომანტიზმის დამახასიათებელი ნიშნები გვხვდება მის გვიანდელ ნამუშევრებიც რომლებზეც ვხედავთ ღრუბლებს, იდუმალ ჩრდილებს სინათლის გაელვებებს, კლდეების გროვას, ბობოქარ ტალღებს, ცხოველხატულ ნანგრევებს, მარტოსულ პალმებს უდაბურ სანაპიროებზე...

           ხმელთაშუაზღვისპირეთის ალერსიანი ბუნება, სამხრეთის მზე, და რაც მთავარია იტალიის კლასიკური ხელოვნების,პირველ რიგში პომპეის ძველი რომაული ფრესკების გაცნობა მხატვარს კარნახობს ახალ თემებს. ბიოკლინის სურათებზე გაჩნდნენ მითოლოგიური პერსონაჟები,...

                ვხედავთ ბედნიერ ქვეყანას სადაც ლერწამში სალამურზე უკრავს ტყის ღმერთი პანი, ფერია ღამე ყაყაჩოს მარცვლებს აყრის მშვიდად ჩაძინებულ მიწას და აყვავებულ მდელოებზე ნავარდობენ ნიმფები.

              მხატვრის ბოლო ნამუშევრები კი სტილისტურად ეკუთვნის უკვე მეოცე საუკუნეს. სერიაში "ომი" //1896-97// და სურათში "ჭირი"//1898// კლასიკურობას და წონასწორობას ცვლის ღია ექსპრესია- ცოფიანი ცხენები დედამიწის ზევით მიაქანებენ არაადამიანთა არაამქვეყნიურ ჯარს, ფრთოსანი დრაკონით მომაკვდავ ქალაქზე ეშვება ჭირი.

          ბიოკლინი სწმენდს რეალობას ყველაფერი ყოფითისგან ,კონკრეტულისგან. გამოსახულებას მასთან აქვს რაღაც მაგიური დამაჯერებლობა და ამავე დროს ბოლომდე გამოუთქმელობა.

            ბიოკლინის სიმბოლიზმი იყო განცდილი,ბუნებრივი და არა წიგნიერი და თეორიული. ის ისე გამოსახავდა საგნებს და სტიქიებს რომ ხილული სახის მიღმა იგრძნობოდა რაღაც იდუმალი მოუხელთებელი არსი.

         ბიოკლინის ეს მომაჯადოებელი უნარი სრულად გამოვლინდა მის მთავარ სურათში "მიცვალებულთა კუნძული"

                "სურათი ზმანებებისთვის" 

            ბიოკლინი ჩვეულებრივ სახელებს არ არქმევდა თავი ნამუშევრებს.მაგრამ სახელი "მიცვალებულთა კუნძული" ალბათ მან დაარქვა სურათს: 1880 წელს ფლორენციიდან მან მისწერა სურათის დამკვეთ მეცენატ ალეკსანდრ გიუნტერს რომ "მიცვალებულთა კუნძული"  («Die Toteninsel») მალე იქნება დამთავრებული.

       სურათი ჯერ არ იყო დამთავრებული რომ ახალგაზრდა ქვრივმა მარია ბერნამ მას დაუკვეთა "სურათი ზმანებებისთვის"(«Bild zum Träumen»). დამკვეთს ალბათ ნანახი ჰქონდა "კუნძულის" დაუმთავრებელი პირველი ვარიანტი. ის გახდა მეორე ვარიანტის მფლობელი. საინტერესოა რონ ნავში მდგომი ფიგურა თეთრ სუდარაში და სრკოფაგი მის წინ არ იყო  სურათის არც პირველ და არც მეორე ვარიანტში. ისინი მხატვარმა ცოტა მოგვიანებით დაამატა. 


                 " კუნძულის" მესამე ვერსია ბიოკლინმა დახატა 1883 წელს ბერლინელი კოლექციონერი და გამომცემელი ფრიც გურლიტის დაკვეთით. 1884 წელს კი ფინანსურმა სიძნელეებმა მხატვარს უბიძგა სურათის მე-4 ვერსიის დახატვისკენ//ის დაიკარგა მეორე მსოფლიო ომის წლებში//. 

    "კუნძული" მეხუთედ მხატვარმა დახატა 1886 წელს ლაიპციგის სახვითი ხელოვნების მუზეუმისთვის.

            მაგრამ პატიოსანი ბიოკლინი არ აკეთებდა სურათის ასლებს. ის ახლებურად ამუშავებდა სიუჟეტს. ინარჩუნებდა სურათის კომპოზიციას,მაგრამ ცვლიდა ზომებს, ტექნიკას,ფერადოვან გამას,განათებას და პოულობდა განწყობის ახალ ნიუანსებს ბნელი უიმედობიდან ნათელ ტრაღიზმამდე.

               "კუნძულის" გადარჩენილი ოთხი ვარიანტი ერთად წარმოდგება საზეიმო რექვიემად რომელშიც ღრმა მწუხარება იცვლება სიმშვიდით და დრო უკან იხევს მარადისობის წინაშე.

                   სიუჟეტის საფუძველია ძველი მითი იმის შესახებ რომ გმირების და ღმერთების საყვარელ ადამიანთა სულები უკანასკნელ თავშესაფარს ნახულობენ განმარტოებულ კუნძულზე რომლის ირგვლივაცაა მიწისქვეშა მდინარე აქერონის უდაბური სარკისებრი წყლები. 

               ამ მდინარეზე მენავე ქარონს გადაჰყავს მიცვალებულთა სულები.

               მიცვალებულთა კუნძულის ნათელი კლდეები ძალიან ჰგავს კაპრის ნაპირებთან ახლოს მდებარე ფარალიონის რიფებს და ვულკანური პონტინის კუნძულების ლანდშაფტს. მათი ნახვა მხატვარს შეეძლო ნეაპოლში მოგზაურობის დროს.

               არ შეიძლება არ გავიხსენოთ ვენეციასთან ახლოს არსებული სასაფლაო სან მიკელეც. იქ მიცვალებულებს გადაასვენებენ ხოლმე გონდოლებით და იქ აღმართულია ისეთივე ბნელი და ცას მწვდომი კვიპაროსები როგორიც არის ბიოკლინის სურათზე.

               მარადიული სიცოცხლის სიმბოლო ამ ხეებს იტალიაში ტრადიციულად რგავენ სასაფლაოებზე,მონასტრებში და ეკლესიებთან ახლოს.

          მაგრამ რა კუნძულითაც არ უნდა ყოფილიყო შთაგონებული ბიოკლინი მან მოახერხა ნატურისგან,ხილული სინამდვილისგან განდგომა. ეს კუნძული კლდეებში გამოკვეთილი აკლდამებით და პატარა ნავსადგომით არ ეკუთვნის მიწიერ ცხოვრებას, ის არის სხვა, ცოცხლებისთვის მიუწვდომელ სივრცეში.

               ნავი რომელშიც არის სუდარაშემოხვეული გადამყვანი და დგას სარკოფაგი არ არღვევს ამ ლანდის მსგავსი მელანქოლიური და ცოცხალ სუნთქვას მოკლებული მაგრამ თავისებურად მშვენიერი სამყაროს დუმილს.

              მიცვალებულთა კუნძული ეპოქის ინტერიერში

    1855 წელს ცნობილმა გრაფიკოსმა მაქს კლინგერმა შექმნა ოფორტი რომელიც იმეორებს "მიცვალებულთა კუნძულის" მესამე ვარიანტს და სურათის მფლობელმა ფრიც გურლიტმა ეს ოფორტი გამოსცა უზარმაზარი ტირაჟით.

                 ამის შემდეგ "მიცვალებულთა კუნძულმა" დაიპყრო მთელი ევროპა.

          მისი ავტორი იქცა თანამედროვე ენით რომ ვთქვათ საკულტო ფიგურად და დახვეწილ ტიპოგრაფულ შრიფტს  რომელსაც ჰქონდა იუგენდსტილის დამახასიათებელი ნიშნები დაარქვეს "ბიოკლინი".

     თანამედროვის მოწმობით საუკუნეთა მიჯნაზე თითქმის ყველა გერმანულ ოჯახში იყო ამ სურათის რეპროდუქცია. 

          ის პოპულარული იყო გერმანიის გარეთაც. სახელგანთქმული რეპროდუქცია ამშვენებდა ზიგმუნდ ფროიდის კაბინეტს ვენაში და ფსიქოანალიზის მამა ბიოკლინს ახსენებდა თავის ლექციებში.

                    ეს სურათი ეკიდა ციურიხში ლენინის ოთახში საწოლის თავზე. უცნობია ეს სურათი ბინის პატრონებს ეკუთვნოდათ თუ ლენინს.

                   გამოჩენილი ფრანგი პოლოტიკოსი ჟორჟ კლემანსოს სასადილო ოთახის ფოტოზეც ჩანს ეს ოფორტი.

           " კუნძულის" მელანქოლიურობა  ზუსტად ასახავდა საზოგადოების იმ განწყობას რომელსაც ერქვა დეკადანსი-ბუნდოვან დარდს, ბნელ წინათგრძნობებს,საიქიოთი ხარბად დაინტერესებას, ცხოვრებისგან დაღლის განცდას, უხეში მიწიერი სინამდვილის უარყოფას.

          სასტუმრო ოთახებში და სალონებში სადაც ტარდებოდა სპირიტული სეანსები მიცვალებულთა კუნძულს ნამდვილად ჰქონდა თავისი ადგილი.

          თანამედროვეებისთვის ეს ურათი იყო როგორც ინდუსტიული ცივილიზაციის მიერ დამარცხებული ჰუმანისტურ ღირებულებებზე დაფუძნებული ეპოქისადმი მიძღვნილი რექვიემი.  

                  ამ სურათის ტრაღიკული განწყობა იზიდავდა ავანგარდისტებს. 

                  პოეზიაში სიურეალიზმის პირველაღმომჩენი გიომ აპოლინერი "კუნძულს" აყენებდა ვენერა მილოსელის,მონა ლიზას და სიქსტეს კაპელას ფრესკების რიგში.

            მეტაფიზიკური ფერწერის შემქმნელი ჯორჯო დე კირიკო ბიოკლინს თვლიდა თავის ერთ-ერთ მასწავლებლად. ბიოკლინის გავლენას აღიარებდა მაქს ერნსტი, სალვატორ დალიმ კი არნოლდ ბიოკლინს პატივი მიაგო სურათში "არნოლდ ბიოკლინის მიცვალებულთა კუნძულის ჭეშმარიტი გამოსახულება საღამოს ლოცვის საათში" //1932//. ბიოკლინი იყო რუსი ინტელიგენტების კუმირიც.  

                  კუზმა პეტროვ-ვოდკინის თქმით ბიოკლინის სურათის რეპროდუქციები გავრცელდა რუსეთის პროვინციაში და დაიკიდა მოწინავე ახალგარდების ოთახებში. 


              ბიოკლინს ახსენებდა ვასილი კანდინსკი ტრაქტატში "სულიერზე ხელოვნებაში"//1910//. ლეონიდ ანდრეევი ამბობდა რომ ფერწერაში მას ყველაზე მეტად უყვარს ბიოკლინი. ვალენტინ სეროვი 1887 წელს ფლორენციიდან წერდა რომ კვიპაროსები ქანაობენ ბიოკლინურად.


                არნოლდ ბიოკლინს თავის რეცენზიებში აქებდნენ და ადიდებდნენ იგორ გრაბარი და მაკსიმილიან ვოლოშინი,ალეკსანდრ ბენუა და ანატოლი ლუნაჩარსკი. 

           ბიოკლინის ამ სურათის დიდი გავლენა განიცადა სერგეი რახმანინოვმა რომელმაც 1909 წელს დაწერა სიმფონიური პოემა "მიცვალებულთა კუნძული".

              1890-1910 წლებში ევროპაში დაიწერა ამ სურათით შთაგონებული 5 მუსიკალური ნაწარმოები.

            ნაცისტური იდეოლოგიის კულტურული საფუძვლის შექმნის მცდელობისას ჰიტლერმა ბიოკლინი "დანიშნა"  გერმანელობის და არიული სულის ყველაზე ღრმად გამომხატველ მხატვრად. ასეთი ოპერაცია გაუკეთა მან ნიცშეს და ვაგნერს, "კუნძულში" ფიურერს როგორც ჩანს მოსწონდა გმირთა, "უმაღლესი რასის წარმომადგენელთა" რჩეულობის იდეა. მათ ერგებათ მარადიული სიმშვიდე მდაბიოთა სულებისთვის მიუწვდომელ ადგილას.

            1933 წელს ჰიტლერმა იყიდა ამ სურათის მესამე ვერსია// მას სულ ჰქონდა ბიოკლინის 16 ნამუშევარი//.  ეს სურათი თავიდან იყო ბერგჰოფის მის რეზიდენციაში და 1940 წლიდან ამშვენებდა რაიხსკანცელარიას ბერლინში.

                    გადარჩა 1940 წლის 12 ნოემბერს გადაღებული ფოტო რომელზეც ჰიტლერი და მოლოტოვი ესაუბრებიან ერთმანეთს ამ სურათის ფონზე.

             ბიოკლინი რა თქმა უნდა არ ყოფილა ნაციზმის იდეოლოგიის წინამორბედი.მაგრამ ფიურერის მიერ მისი დაფასების ფაქტმა სახელი შეულახა მხატვრს.

        ბიოკლინი საბოლოოდ გამოვიდა მოდიდან,მაგრამ კლასიკოსებში არ ჩაირიცხა.  მეოცე საუკუნის მეორე ნახევარში გამოცემულ ხელოვნების ისტორიებში მას ეძღვნება სულ რამოდენიმე გულგრილი პწკარი. 

                            ხელოვნებათმცოდნეები მხატვრის ყოფილ პოპულარობაშიც კი ხედავდნენ მისი ნაწარმოებების დაბალი დონის დადასტურებას. 

                ეს არაა ახალი და აუხსნელი შემთხვევა ევროპული ხელოვნების ისტორიაში. 

        მეოცე საუკუნის ფერწერის განვითარების საწყის წერტილად იქცა ბიოკლინის მოწინააღმდეგე და ანტაგონისტი იმპრესიონისტების შემოქმედება და ეს ხსნის ბევრ რამეს.

           მაგრამ დამდგარმა საუკუნემ მოახდინა არნოლდ ბიოკლინის რეაბილიტაცია და მისი გარდაცვალების ასი წლისთვისადმი მიძღვნილი გამოფენა ტრიუმფალური წარმატებით გაიმართა 2001-2002 წლებში ბაზელში,პარიზში და მიუნხენში.
             გამოვიდა სოლიდური კატალოგები და ალბომი-მონოგრაფიები,ბიოკლინზე დაწერეს სერიოზული წერილები და გადაიღეს ტელეფილმები. 

                   არნოლდ ბიოკლინის სახელი ისევ არასაკმარისადაა ცნობილი მაგრამ ეს მხატვარი ბრუნდება ხანგრძლივი და დაუმსახურებელი დავიწყებიდან.










http://www.maranat.de/agr_02.html

Статьи -> Галерея шедевров -> Арнольд Бёклин. «Остров мертвых»

Арнольд Бёклин. «Остров мертвых» 1880 г. Холст, масло. 111 х 115 см. Художественных музей, Базель 1880 г. Дерево, масло. 111 х 115 см. Музей Метрополитен, Нью-Йорк 1883 г. Дерево, масло. 80 х 150 см. Государственные музеи, Берлин 1886 г. Дерево, темпера. 80 х 150 см. Музей изящных искусств, Лейпциг. Все в мире следует понимать как загадку. Джорджо де Кирико Гражданин Европы Арнольда Бёклина можно с полным правом назвать гражданином Европы. Он родился в 1827 г. в Швейцарии, в Базеле, учился живописи в Академии художеств в Дюссельдорфе, в юности много путешествовал. Париж он невзлюбил и провел в нем всего год, а в Риме осел на семь лет. Здесь, в 1853 г., он счастливо женился на семнадцатилетней красавице-итальянке. Вместе со своим многочисленным семейством (у супругов Бёклин было 14 детей, 8 из которых умерли в раннем возрасте) художник много раз переезжал: из Рима в родной Базель, потом в Ганновер, в Мюнхен, в Веймар, оттуда опять в Рим, снова в Базель, снова в Мюнхен, оттуда - во Флоренцию, затем в Цюрих... Последние девять лет жизни он провел в Италии и умер в 1901 г. на своей вилле близ Фьезоле.

У этих бесконечных переездов были веские причины: в молодости - желание своими глазами увидеть памятники классического искусства Италии, позднее - приглашения на преподавательскую работу, крупные заказы (Бёклин не только писал картины, но и оформлял фресками интерьеры), необходимость дать детям хорошее образование, наконец, не в последнюю очередь, – безденежье. (Известность пришла к Бёклину далеко не сразу, мнение публики, как он откровенно признавался, его мало волновало, работать в угоду заказчикам он не умел и порой ссорился с теми людьми, от которых зависело его благосостояние.)

Такая подвижность позволила Бёклину не только много повидать и свести знакомство с выдающимися современниками в разных странах, но и синтезировать в своем творчестве художественные идеи, будоражившие в ту пору Европу. Его называли символистом и неоклассиком, последним романтиком и провозвестником сюрреализма. В мире фавнов и нимф Бёклин начал с романтических пейзажей. Характерные приметы романтизма часто встречаются и в его зрелых работах: клубящиеся тучи, таинственные тени и всполохи света, нагромождения скал, бушующие волны, живописные руины, одинокие виллы на пустынных берегах... Приветливая средиземноморская природа, южное солнце, а главное – соприкосновение с классическим искусством Италии, прежде всего с древнеримскими фресками в Помпеях, подсказали художнику новые темы: на холстах Бёклина появились мифологические персонажи. Художник словно открыл окно в блаженную страну, где в камышах играет на дудочке лесной бог Пан, фея-ночь осыпает мирно уснувшую землю маковыми зернами, Тритон трубит в морскую раковину, среди волн плещутся нереиды, а на цветущих лугах резвятся нимфы.

Первый вариант картины «Остров мертвых». 1880 г. В своих картинах Бёклин постоянно ведет диалог с наследием европейского искусства, отвечая великим предшественникам - мастерам Средневековья, художникам Ренессанса, барокко, классицизма - собственными «репликами» на их произведения. Так, например, сюжет «Автопортрета со смертью, пиликающей на скрипке» (1872) восходит к знаменитой средневековой фреске «Танец смерти» в Базеле и к картине Ганса Гольбейна Младшего.

Первый вариант картины «Остров мертвых». 1880 г. Фрагмент. Поздние работы художника стилистически принадлежат уже 20-му веку. В серии «Война» (1896-97) и в картине «Чума» (1898) классичность и уравновешенность уступают место открытой экспрессии: бешеные кони несут над землей потустороннее войско нелюдей, на крылатом драконе спускается на вымирающий город чума. Бёклин очищает реальность от всего сиюминутного, бытового, конкретного. Изображение наделено у него какой-то магической достоверностью и одновременно недосказанностью. Символизм Бёклина был не книжным, не теоретическим, а прочувствованным, естественным – он так изображал предметы и стихии, что за внешней оболочкой ощущалась некая таинственная неуловимая сущность. В полной мере это завораживающее умение Бёклина проявилось в его главной картине – «Острове мертвых».

Третий вариант картины «Остров мертвых. 1883 г. «Картина для грез» Обычно Бёклин не давал названий своим работам, но название «Остров мертвых», скорее всего, принадлежит самому художнику: в апреле 1880 г. он писал из Флоренции заказчику картины, меценату Александру Гюнтеру, что «Остров мертвых» («Die Toteninsel») скоро будет закончен..

Полотно еще не было завершено, когда Бёклин получил от молодой вдовы Марии Берна заказ на «картину для грез» («Bild zum Träumen»). Заказчица, которая, возможно, видела незаконченный первый вариант «Острова», стала владелицей второго. Интересно, что стоящая в лодке фигура в белом саване и саркофаг перед ней отсутствовали в первом и втором вариантах картины и были дописаны художником немного позднее. Третью версию «Острова» Бёклин выполнил в 1883 г. по заказу берлинского коллекционера и издателя Фрица Гурлитта, а в 1884 г. финансовые трудности подвигли художника на создание четвертой версии картины (утрачена в годы Второй мировой войны). В пятый раз художник пишет «Остров» в 1886 г. для Музея изящных искусств в Лейпциге. К чести Бёклина, он не копировал картину, а каждый раз по-новому разрабатывал сюжет, сохраняя основу композиции, но меняя размеры, технику, цветовую гамму, освещение и находя новые оттенки настроения – от сумрачной безнадежности до просветленного трагизма. Собранные вместе, четыре дошедших до нас варианта «Острова» представляются частями торжественного реквиема, в котором возвышенная скорбь сменяется глубоким покоем, а время отступает перед вечностью.

Третий вариант картины «Остров мертвых. 1883 г. Фрагмент. В основе сюжета картины - античный миф о том, что души героев и любимцев богов находят последний приют на уединенном острове. Остров мертвых омывают пустынные зеркальные воды подземной реки Ахерон , через которую лодочник Харон переправляет души усопших. Историки искусства, конечно же, задавались вопросом о том, какой именно остров вдохновил Бёклина. Отвесные светлые скалы «Острова мертвых» очень напоминают ландшафты вулканических Понтинских островов и рифы Фаральони близ берегов Капри, которые Бёклин мог видеть во время путешествия в Неаполь. Нельзя не вспомнить и остров-кладбище Сан Микеле близ Венеции, куда тела усопших переправляют в гондолах и где высятся такие же темные, упирающиеся в небо «траурные кипарисы», как на картине Бёклина.

Скалы Фаральони близ берегов Капри. Эти символизирующие вечную жизнь деревья традиционно сажают в Италии на кладбищах, в монастырях и возле церквей. Но каким бы островом ни вдохновлялся Бёклин, ему удалось отрешиться от натуры и передать главное – этот остров с вырубленными в скалах склепами и маленькой пристанью не принадлежит земной жизни, он находится в ином, недоступном живущим пространстве. Лодка с перевозчиком, облаченной в саван фигурой и саркофагом не нарушает своим скольжением безмолвия этого призрачного мира, меланхоличного и лишенного живого дыхания, но по-своему прекрасного.

Траурные кипарисы на острове-кладбище Сан Микеле близ Венеции. "Остров мертвых" в интерьере эпохи После того, как в 1855 г. известный график Макс Клингер создал офорт, воспроизводящий третий вариант «Острова», а владелец картины Фриц Гурлитт выпустил этот офорт огромным тиражом, «Остров мертвых» завоевал всю Европу. Его автор стал, если пользоваться современными терминами, культовой фигурой - в честь художника был даже назван изящный типографский шрифт «Бёклин» с характерными признаками югендстиля.

По свидетельству современника, на рубеже веков «почти не было немецкой семьи, где не висели бы репродукции с картины Бёклина». И не только немецкой. Знаменитая репродукция украшала кабинет Зигмунда Фрейда в Вене, и отец психоанализа упоминал Бёклина в своих лекциях. Она висела над кроватью в комнате В.И. Ленина в Цюрихе, о чем свидетельствует архивная фотография (неясно, принадлежал ли офорт хозяевам дома или квартиранту). На фотографии столовой выдающегося французского политика Жоржа Клемансо мы видим все тот же офорт.

Макс Клингер. Офорт по картине Бёклина «Остров мертвых». Меланхоличность «Острова» в точности отражала те настроения в обществе, которые обозначались словом «декаданс», - неясную тоску, мрачные предчувствия, жадный интерес к потустороннему миру, ощущение усталости от жизни, отторжение грубой земной реальности. В гостиных, где проводились спиритические сеансы, «Остров мертвых» был вполне уместен. Картина воспринималась современниками как реквием целой эпохе, как прощание с культурой,

основанной на гуманистических ценностях и отступающей под натиском индустриализации. Магическая атмосфера «Острова» привлекала авангардистов. Первооткрыватель сюрреализма в поэзии Гийом Аполлинер ставил «Остров» в один ряд с Венерой Милосской, Моной Лизой и фресками Сикстинской капеллы; создатель метафизической живописи Джорджо де Кирико причислял Бёклина к своим учителям, влияние Бёклина признавал Макс Эрнст, а Сальвадор Дали выразил ему свое почтение в картине «Истинное изображение Острова мертвых Арнольда Бёлина в час вечерней молитвы» (1932). Бёклин был кумиром и для русской интеллигенции.

Сальвадор Дали. Истинное изображение Острова мертвых Арнольда Бёлина в час вечерней молитвы.1932 г. По словам Кузьмы Петрова-Водкина, репродукции с картины Бёклина «разбросились и до нашей провинции и развесились по комнатам передовой молодежи». Бёклина цитировал Василий Кандинский в трактате «О духовном в искусстве» (1910). «В живописи люблю больше всего Бёклина», - признавался Леонид Андреев. Валентин Серов в 1887 г. писал из Флоренции: «Кипарисы качаются по-бёклиновски». Бёклину воздавали хвалу в своих рецензиях Игорь Грабарь и Максимилиан Волошин, Александр Бенуа и Анатолий Луначарский. Сергей Рахманинов, будучи под глубоким впечатлением от картины, пятый вариант которой он видел в Лейпциге, написал в 1909 г. симфоническую поэму «Остров мертвых» (всего в 1890-1910-е гг. в Европе было создано пять музыкальных произведений, вдохновленных этой картиной).

Владимиру Маяковскому Бёклин был, разумеется, чужд: познакомившись с сестрами Лилей и Эльзой Каган, он, как позднее вспоминала Лиля, «выжил из дому „Остров мертвых“» Но и Маяковский не смог проигнорировать этот символ эпохи: «Со стенки на город разросшийся Бёклин // Москвой расставил „Остров мертвых“», - писал он в поэме «Про это» (1923). В 1920-е гг. популярность Бёклина была уже на исходе. Насмешники Ильф и Петров не упустили случая посмеяться в «Двенадцати стульях» над недавним кумиром, повесив «Остров» в комнате гадалки, к которой пришла вдова Грицацуева: «Над пианино висела репродукция с картины Бёклина „Остров мертвых“ в раме фантази темно-зеленого полированного дуба, под стеклом. Один угол стекла давно вылетел, и обнаженная часть картины была так отделана мухами, что совершенно сливалась с рамой. Что творилось в этой части острова мертвых — узнать было уже невозможно». Впрочем, и позднее у картины находились неожиданные поклонники, одним из которых был… Адольф Гитлер. Пытаясь выстроить культурный фундамент нацистской идеологии, он «назначил» Бёклина художником, наиболее глубоко выразившим «немецкость» и «арийский дух», так же, как он избрал для этой же цели философа Ницше и композитора Вагнера. В «Острове» фюреру, очевидно, импонировала идея избранности героев, «представителей высшей расы», удостоенных вечного покоя там, куда нет доступа душам черни. В 1933 г. Гитлер купил третью версию картины (всего он владел 16-ю работами Бёклина), которая сначала находилась в его резиденции Бергхоф, а с 1940 г. украшала Райхсканцелярию в Берлине. Сохранилась фотография, сделанная 12 ноября 1940 г., на которой Гитлер и Молотов ведут переговоры на фоне картины Бёклина.

Шрифт «Бёклин». Разумеется, нет никаких оснований реально считать Бёклина провозвестником идеологии нацизма, но, тем не менее, высокая оценка живописца фюрером основательно подорвала в послевоенные годы авторитет «любимого художника Гитлера». Бёклин окончательно вышел из моды, но к классикам причислен не был. В книгах по истории искусства, вышедших во второй половине 20-го в., ему обычно уделялось лишь несколько строчек, да и то прохладных.

Даже в былой популярности художника искусствоведы часто усматривали доказательство невысокого уровня его работ. Случай в истории европейского искусства не новый и вполне объяснимый: ведь отправной точкой для развития живописи 20-го столетия стало творчество импрессионистов – противников и антагонистов Бёклина. Наступивший век реабилитировал художника: приуроченная к столетию со дня его смерти выставка с триумфальным успехом прошла в 2001-2002 гг. в Базеле, Париже и Мюнхене. Вышли в свет солидные каталоги и альбомы-монографии, о Бёклине были написаны серьезные статьи и сняты телефильмы. И хотя имя Арнольда Бёклина остается еще недостаточно известным сегодняшней публике, этот художник уже возвращается к нам из длительного и, думается, незаслуженного забвения.

Марина Аграновская Источник: www.maranat.de Опубликовано в журнале «Партнер» (Дортмунд) № 10 (145), 2009 г